Do’s & don’ts wanneer iemand van wie je houdt suicidaal is

Je kunt de uitkomst niet beheersen. Maar jouw aanwezigheid kan wél verschil maken.

Wanneer iemand van wie je houdt suïcidaal is, kun je je ontzettend machteloos voelen.

Wat moet je zeggen?

Moet je praten? Stil zijn? Afleiden? Iemand ruimte geven? Juist dichtbij blijven?

Je kunt bang zijn om het verkeerde te zeggen. Je wilt helpen en gaat daardoor misschien meteen zoeken naar oplossingen. Of je klapt juist dicht, omdat de gedachte dat je iemand kunt verliezen je zelf overspoelt.

Ik schrijf dit als psycholoog, vanuit mijn eigen ervaringsdeskundigheid én vanuit mijn ervaring als dierbare van mensen die met suïcidaliteit hebben geworsteld. Maar ook vanuit verlies aan suïcide waarbij ik wenste dat ik dit had kunnen betekenen.

Ik ken verschillende kanten van die wanhoop.

De binnenkant ervan.

De professionele kant van het begeleiden.

En de plek naast iemand om wie je geeft.

Misschien juist door mijn eigen ervaringen heb ik vaak sterk aangevoeld wat iemand op zo’n moment nodig kan hebben.

Blijven.

Luisteren.

Niet schrikken van wat er gezegd wordt.

Niet meteen oplossen.

Iemand laten voelen:

Je bent welkom. Ook met dit.

Voor mij voelde dat vaak bijna vanzelfsprekend. Maar juist daardoor ben ik me steeds meer gaan realiseren dat wat voor mij zo natuurlijk voelt, voor een dierbare een enorme worsteling kan zijn.

Want wat dóé je wanneer iemand van wie je houdt ineens zegt:

❝Ik wil niet meer leven.❞

Misschien voelt het voor mij daarom bijna als iets van levensbelang om hierover te schrijven.

Niet omdat één perfecte reactie suïcide kan voorkomen. En niet omdat jij verantwoordelijk bent voor de uitkomst van iemands leven.

Maar omdat de manier waarop je iemand op een donker moment ontmoet wél verschil kan maken.

Of iemand zich nóg meer een last voelt. Of iets minder alleen.

Of iemand dichtklapt. Of eindelijk durft te vertellen wat er werkelijk speelt.

Of iemand even kan ervaren:

ik word gehoord.

ik ben belangrijk.

ik hoef dit niet alleen te dragen.

Je hebt niet de macht over de uitkomst.

Maar je bent ook niet machteloos in dit moment.

➸ Besef hoe groot het is dat iemand het vertelt

Iemand die suïcidaal is, kan zich een last voelen.

Te veel.

Onbelangrijk.

Alsof anderen beter af zouden zijn zonder diegene.

En vanuit die plek vertellen dat het niet meer gaat, kan ontzettend veel moed kosten.

Wanneer iemand zegt:

❝Ik wil niet meer.❞

hoor dan niet alleen de wanhoop.

Hoor ook het uitreiken.

Iemand laat je binnen in iets wat misschien al heel lang alleen gedragen wordt.

Dat is niet lastig zijn.

Dat is dapper.

Je hoeft geen perfect antwoord te hebben.

Je kunt zeggen:

❝Dank je dat je dit tegen me zegt.❞

❝Goed dat je dit met me deelt.❞

❝Wat dapper dat je dit vertelt.❞

❝Je valt me hier niet mee lastig.❞

En luister.

Niet meteen repareren.

Niet overtuigen.

Niet uitleggen waarom iemand zich anders zou moeten voelen.

Laat iemand vertellen wat er écht speelt.

➸ Geef even geen advies

Wanneer iemand zegt niet meer te willen leven, wil je iets dóén.

Oplossingen bedenken.

Redenen geven om te blijven.

Vertellen wat iemand kan proberen.

Dat is begrijpelijk. Je wilt de pijn verminderen. Je wilt iets vinden wat helpt.

Maar iemand die volledig overspoeld is, heeft niet altijd méér nodig.

Suïcidaliteit is complex en kent niet één oorzaak. Wat ik wel vaak zie, is dat op zo’n moment alles te veel is geworden.

Te veel pijn.

Te veel gedachten.

Te veel spanning.

Te veel verdriet.

Te lang volgehouden.

Een nieuw advies kan dan voelen als nóg iets wat moet.

Terwijl iemand eigenlijk zegt:

❝Het is al te veel.❞

Dus voeg niet meteen iets toe.

Haal eerst iets van de druk weg.

➸ Wat als je nu even niets hoeft?

Dit is een van de vragen die ik zelf het belangrijkst vind:

❝Wat als je nu even niets hoeft?❞

Je hoeft je niet beter te voelen.

Je hoeft niet positief te denken.

Je hoeft geen oplossing te hebben.

Je hoeft niet te weten hoe morgen moet.

Je hoeft mij niet gerust te stellen.

Je hoeft je leven nu niet op orde te krijgen.

En wat er wél is, mag er zijn.

Verdriet.

Angst.

Boosheid.

Uitputting.

Wanhoop.

Ook:

❝Ik wil niet meer.❞

mag uitgesproken worden.

Niet omdat je meegaat in de wanhoop. Niet omdat je suïcide als oplossing bevestigt.

Maar omdat iemand niet óók nog hoeft te vechten tegen wat er al gevoeld wordt.

Je bent welkom met alles wat er is. Ook nu.

➸ Breng het terug naar deze ene minuut 〰️ naar het absolute nu

In mijn werk als psycholoog begeleid ik cliënten die worstelen met suïcidale gedachten. Wanneer het echt niet gaat, mogen zij binnen mijn professionele begeleiding uitreiken voor een noodsessie.

Die mogelijkheid bieden is voor mij heel belangrijk.

Juist omdat ik uit eigen ervaring weet hoe lang wachten kan voelen wanneer je nú in crisis zit.

Dat is iets wat ik zelf vroeger op bepaalde momenten heel graag had gehad.

Daarom kan het gebeuren dat ik laat op de avond via video tegenover iemand zit die volledig overspoeld is en niet meer weet hoe verder.

Dan beginnen we niet bij de rest van het leven.

We beginnen hier.

❝Wat voel je?❞

❝Waar voel je het?❞

❝Wat doet er zo’n pijn?❞

❝Wat is er nu te veel?❞

Mijn manier van werken gaat veel over het toelaten en verwelkomen van emoties in plaats van ze onmiddellijk weg te willen krijgen.

We gaan terug naar wat er daadwerkelijk gevoeld wordt.

Naar het lichaam.

We ademen.

En waar dat helpend en verdraaglijk is, mag iets van de strijd met wat er is zachter worden.

Dat is mijn therapeutische manier van werken binnen een bredere begeleiding waarin veiligheid, professionele inschatting en passende vervolghulp altijd meewegen.

En dan maken we de wereld kleiner.

Niet morgen.

Niet volgende week.

Niet de rest van je leven.

Deze ene minuut.

Het absolute nu.

Deze ademhaling.

Deze stoel.

Deze kamer.

Dit moment.

Je hoeft zelfs deze minuut niet goed te doen.

Je hoeft niets te presteren.

Je hoeft nu geen beslissing te nemen over de rest van je leven.

❝Je hoeft nu helemaal niets. We blijven alleen hier.❞

Wat ik regelmatig zie, is dat de overweldiging dan iets kan zakken.

Niet omdat de problemen ineens verdwenen zijn.

Niet omdat het leven in één gesprek is opgelost.

Maar omdat niet alles tegelijkertijd gedragen hoeft te worden.

En soms is een beetje ruimte het eerste wat nodig is.

➸ Draag het even samen

Wanneer iemand zegt:

❝Ik kan dit niet meer dragen.❞

hoef je niet automatisch te antwoorden:

❝Jawel. Je bent sterk.❞

Je kunt ook zeggen:

❝Dan hoef je dit nu niet alleen te dragen.❞

Blijf.

Ga zitten.

Maak thee. Pak een deken. Ga eventueel even samen naar buiten wanneer dat passend en veilig is. Houd een hand vast of geef een knuffel als lichamelijk contact welkom is.

Je hoeft niet voortdurend te praten.

Aanwezigheid ís iets doen.

En zeg wat iemand zelf misschien op dat moment niet meer kan voelen:

❝Ik hou van je.❞

❝Je bent belangrijk voor me.❞

❝Je bent me niet tot last.❞

Die woorden hoeven niet onmiddellijk geloofd te worden om ze toch te mogen zeggen.

Er is een verschil tussen een last zijn en iets ontzettend zwaars dragen.

❝Je bent niet moeilijk. Je hébt het moeilijk.❞

Maak liefde daarbij niet tot een argument.

Niet:

Maar je hebt toch zoveel om voor te leven?

Niet:

Denk eens aan wat je ons aandoet.

Liefde hoeft niet nóg iets te worden wat iemand moet dragen.

Liefde mag ook gewoon zeggen:

Ik zie je.

Ik hoor je.

Ik ben hier.

➸ Praat mét iemand 〰️ niet alleen over iemand

Wanneer je schrikt, ga je misschien bellen, overleggen en hulp regelen.

Dat kan nodig zijn.

Maar vergeet degene om wie het gaat niet terwijl je probeert te helpen.

Praat mét iemand. Niet alleen over iemand.

Vraag:

❝Wat heb jij nu nodig?❞

❝Wie wil je graag bij je hebben?❞

❝Zullen we samen iemand bellen?❞

❝Wat helpt je om je nu veiliger te voelen?❞

Betrek iemand waar mogelijk bij wat er gebeurt.

Niet omdat diegene alles zelf moet beslissen.

Maar omdat iemand die zich al machteloos, onbelangrijk of tot last voelt niet óók nog hoeft te ervaren:

Er wordt over mijn leven gesproken alsof ik er zelf niet meer bij hoor.

Wanneer de veiligheid in gevaar is, kan het nodig zijn om te handelen, ook wanneer iemand dat op dat moment niet wil.

Maar ook dan kun je blijven uitleggen wat je doet en waarom:

❝Ik hoor hoe ernstig dit voor je is. Ik wil je hier niet alleen mee laten. Daarom gaan we er hulp bij halen.❞

Blijf de mens zien. Niet alleen de crisis.

➸ Durf rechtstreeks naar suïcidaliteit te vragen

Wanneer je bang bent dat iemand suïcidaal is, hoef je niet om het onderwerp heen te draaien.

Je mag rechtstreeks vragen:

❝Denk je aan zelfdoding?❞

❝Heb je gedachten om jezelf iets aan te doen?❞

❝Ben je nu veilig?❞

Veel mensen zijn bang dat rechtstreeks vragen iemand op ideeën brengt. Dat is niet zo. Open en rechtstreeks vragen kan juist ruimte geven om te vertellen wat er werkelijk speelt. De WHO benoemt expliciet dat vragen naar suïcide iemand niet aanzet tot suïcide en juist kan helpen om iemand zich begrepen te laten voelen.

Wanneer iemand suïcidale gedachten heeft, is het belangrijk om te begrijpen hoe acuut de situatie is.

Zijn er concrete plannen of intenties?

Kan iemand zichzelf op dit moment veilig houden?

Is er professionele hulp betrokken?

Een concreet plan is belangrijke informatie, maar suïcidaliteit laat zich niet vangen in één vraag of één antwoord.

Ook professionele richtlijnen waarschuwen ervoor om suïciderisico terug te brengen tot een eenvoudige score of de categorieën laag, middel of hoog. Het gaat om de persoon, diens behoeften, omstandigheden en de veiligheid op korte en langere termijn.

En jij hoeft als naaste niet zelf een volledige professionele risico-inschatting te maken.

Wanneer je twijfelt of iemand veilig is, laat die beoordeling niet alleen op jouw schouders rusten.

Haal er professionele of acute hulp bij.

➸ Liefde betekent óók handelen

Luisteren, erkenning en aanwezigheid kunnen ontzettend belangrijk zijn.

Maar wanneer iemands veiligheid in gevaar is, is aanwezigheid alleen niet genoeg.

Wanneer iemand zichzelf mogelijk iets aandoet of niet veilig alleen kan blijven:

» Blijf waar mogelijk bij diegene.

» Neem de suïcidaliteit serieus.

» Schakel professionele of acute hulp in.

» Beloof geen geheimhouding wanneer iemands veiligheid op het spel staat.

» Probeer acute onveiligheid niet alleen op te lossen.

Bij direct levensgevaar: bel 112.

Je kunt zeggen:

❝Ik blijf bij je. Dit is te groot om alleen te dragen. We halen er hulp bij.❞

Hulp inschakelen betekent niet dat jouw aanwezigheid heeft gefaald.

Je maakt de kring die dit draagt groter.

➸ Maak samen een plan voor wanneer het weer donker wordt

Wanneer er weer voldoende veiligheid en ruimte is, kan het helpen om samen vooruit te kijken.

Want juist midden in de wanhoop kan het ontzettend moeilijk zijn om nog te bedenken wat helpt, wie je kunt bellen of waar je naartoe kunt.

Vraag bijvoorbeeld:

❝Waaraan merk jij dat het donkerder begint te worden?❞

❝Wat helpt jou dan 〰️ al is het maar een klein beetje?❞

❝Wie wil je dat we erbij betrekken?❞

❝Waar kun je naartoe wanneer alleen zijn niet veilig voelt?❞

❝Wat spreken we af voor een moment waarop je zelf niet meer goed weet wat je nodig hebt?❞

Bespreek, waar passend samen met professionele hulp, welke hulp bereikbaar is en wat er nodig is om de omgeving veiliger te maken.

Ik vind het woord samen hierin belangrijk.

Een veiligheidsplan is niet:

❝Beloof me dat je niets doet.❞

Het is geen belofte die iemand moet afleggen om jou gerust te stellen.

Het is samen vooruitkijken:

Als het weer zo donker wordt 〰️ wat helpt jou dan, wie mag er naast je staan en wat gaan we doen?

Dat sluit ook aan bij professionele richtlijnen waarin een veiligheidsplan samen met de persoon wordt opgesteld en bijvoorbeeld waarschuwingssignalen, persoonlijke copingstrategieën, steunfiguren, professionele contacten en manieren om de omgeving veiliger te maken kan bevatten.

➸ Hoe zou jij wél willen leven?

Eerst veiligheid.

En wanneer de acute overweldiging voldoende gezakt is en er weer wat ruimte ontstaat, kunnen er voorzichtig andere vragen komen.

Niet alleen:

Hoe zorgen we dat je blijft leven?

Maar ook:

Hoe zou jij wíllen leven?

❝Wat heb jij nodig?❞

❝Wat zou er niet meer hoeven?❞

❝Waar verlang je naar?❞

❝Wat zou anders mogen?❞

En misschien:

❝Als je niet hoefde te leven zoals je denkt dat het moet 〰️ hoe zou jij dan willen leven?❞

Soms kan achter:

❝Ik wil niet meer leven.❞

óók een intens verlangen liggen om niet meer op deze manier te hoeven leven.

Dat is niet bij iedereen zo.

En het is geen verklaring voor suïcidaliteit. Daarvoor is suïcidaliteit veel te complex.

Dus vul het niet voor iemand in.

Vraag het.

En wanneer er voldoende veiligheid is, kan er naast de vraag:

Hoe zorgen we dat je veilig blijft?

langzaam ook ruimte ontstaan voor:

Wat zou jij nodig hebben om weer meer te kunnen leven?

➸ En vergeet jezelf niet

Wanneer iemand van wie je houdt suïcidaal is, kun je langzaam het gevoel krijgen dat jij verantwoordelijk bent voor het in leven houden van die persoon.

Dat iedere zin die jij uitspreekt bepalend is.

Dat jij altijd bereikbaar moet zijn.

Dat je niet weg mag.

Dat als het misgaat, jij blijkbaar niet genoeg hebt gedaan.

Maar:

Aanwezig zijn is niet hetzelfde als verantwoordelijk zijn voor iemands leven.

Je mag helpen.

Je mag luisteren.

Je mag blijven.

Je mag iemand naar hulp brengen.

Maar jij hoeft niet het enige vangnet te worden.

Ook jij mag steun vragen.

Ook jij mag zeggen:

❝Dit is te groot om alleen te dragen.❞

JE BENT NIET MACHTELOOS 𖤓

Wanneer iemand van wie je houdt zegt:

❝Ik kan dit niet meer.❞

hoef jij diens hele leven niet op te lossen.

Luister.

Blijf.

Durf te vragen.

Neem de wanhoop serieus.

Haal er hulp bij wanneer veiligheid daarom vraagt.

En misschien kun je op dat moment vooral zeggen:

❝Ik hoor je.

Je bent belangrijk voor me.

Je bent me niet tot last.

Je hoeft nu niets op te lossen.

Ik ben hier.

En je hoeft dit niet alleen te dragen.❞

Je hebt niet de macht over de uitkomst.

Maar je bent niet machteloos in dit moment.

𖤓 Please reach out

Worstel jijzelf of iemand van wie je houdt met suïcidale gedachten? Blijf er alsjeblieft niet alleen mee.

Praat met iemand die je vertrouwt, je huisarts of behandelaar, of neem contact op met 113 Zelfmoordpreventie.

En als je voelt dat mijn manier van begeleiden bij jou past, mag je ook naar mij uitreiken.

Je hoeft niet eerst precies te weten wat je nodig hebt of hoe je het allemaal moet uitleggen.

Je mag gewoon beginnen met:

❝Het gaat niet goed en ik weet even niet hoe verder.❞

Dan kunnen we samen kijken wat er nodig is en of ik binnen mijn psychologische begeleiding iets voor je kan betekenen.

Please reach out.

Je bent belangrijk.

Je bent welkom.

En je hoeft dit niet alleen te dragen.

𖤓

➸ Professionele noot

Ik schrijf dit artikel als psycholoog, vanuit mijn professionele ervaring én mijn ervaringsdeskundigheid. In mijn werk begeleid ik ook mensen die worstelen met suïcidale gedachten.

De noodsessies die ik aan mijn eigen cliënten bied zijn onderdeel van mijn professionele begeleiding, maar zijn geen 24/7-crisisdienst en vervangen geen acute of spoedeisende hulp.

Dit artikel biedt psychologische informatie en praktische handvatten, maar kan geen individuele professionele beoordeling van suïcidaliteit, veiligheid of behandeling vervangen.

Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Neem contact op met 113 Zelfmoordpreventie⁠. Je kunt dag en nacht bellen via 113 of gratis via 0800-0113, of chatten. Ook als naaste kun je bij 113 terecht voor advies en ondersteuning.

Bij direct levensgevaar: bel 112.

➸ Bronnen

Voor de algemene informatie over het bespreekbaar maken van suïcidaliteit, veiligheidsplanning en professionele risico-inschatting zijn onder meer de richtlijnen en informatie van WHO⁠, NICE - Self-harm: assessment, management and preventing recurrence⁠ en 113 Zelfmoordpreventie⁠ geraadpleegd.